Samoloty na paliwo z powietrza – bliżej niż myślisz

„Paliwo z powietrza” nie oznacza, że samolot zasysa powietrze i wytwarza z niego energię podczas lotu. Chodzi o syntetyczną naftę lotniczą produkowaną wcześniej z wychwyconego dwutlenku węgla i wodoru. Technologia ma szansę ograniczyć emisje lotnictwa, a unijne przepisy przewidują już rosnący udział paliw syntetycznych na lotniskach. Na razie jednak koszt produkcji i ilość potrzebnej energii nie pozwalają traktować ich jako szybkiego zamiennika całej nafty kopalnej.

Jak powstaje paliwo lotnicze z powietrza?

Pierwszy krok to wychwycenie CO₂ z atmosfery. Służą do tego instalacje określane skrótem DAC, od angielskiego direct air capture. Przepuszczają powietrze przez materiały wiążące dwutlenek węgla, a następnie odzyskują go do dalszego wykorzystania. Nie dzieje się to na pokładzie samolotu: wychwyt, produkcja paliwa i tankowanie są odrębnymi etapami.

Drugi potrzebny składnik to wodór. Można go wytworzyć w procesie elektrolizy, czyli rozdzielenia wody przy użyciu energii elektrycznej. Wodór i wychwycony CO₂ stają się surowcami do produkcji syntetycznych węglowodorów, które następnie przetwarza się na paliwo lotnicze. Tę drogę nazywa się często power-to-liquid — przekształcaniem energii elektrycznej w paliwo ciekłe.

Powietrze dostarcza więc źródła węgla, ale nie dostarcza całej energii potrzebnej do lotu. W proces trzeba włożyć energię elektryczną i przygotować wodór. To ważne rozróżnienie: atrakcyjna nazwa technologii nie oznacza, że paliwo powstaje bez nakładów energetycznych.

Nie każda syntetyczna nafta powstaje też z CO₂ pobranego bezpośrednio z atmosfery. Dwutlenek węgla może pochodzić z innych źródeł. Jeśli mówimy ściśle o „paliwie z powietrza”, źródło CO₂ ma znaczenie — sama nazwa „paliwo syntetyczne” jeszcze go nie potwierdza.

Dlaczego taki samolot nadal emituje CO₂?

Silnik spalający syntetyczną naftę uwalnia dwutlenek węgla. Potencjalna korzyść klimatyczna polega na czymś innym: węgiel zawarty w paliwie może pochodzić z CO₂, który wcześniej znajdował się w atmosferze, zamiast z ropy wydobytej spod ziemi. Znaczenie ma zatem bilans emisji w całym cyklu życia paliwa — od pozyskania surowców i produkcji po spalanie.

Bilans zależy przede wszystkim od sposobu wytworzenia wodoru oraz od energii zasilającej wychwyt CO₂ i kolejne etapy produkcji. Jeśli procesy te powodują wysokie emisje, samo pobranie dwutlenku węgla z powietrza nie zapewni dużej korzyści. Produkcja oparta na źródłach niskoemisyjnych daje znacznie większą szansę na ograniczenie emisji w porównaniu z paliwem kopalnym.

W unijnym zestawieniu oszczędności emisji w cyklu życia dla zrównoważonych paliw lotniczych wynoszą, zależnie od rodzaju paliwa, od 65% do 100% względem tradycyjnej nafty. Nie jest to wynik, który można przypisać każdej partii paliwa z powietrza. Szeroka rozpiętość pokazuje, jak ważne są surowce i warunki produkcji. Nie oznacza również, że samolot spalający takie paliwo nie emituje CO₂ podczas lotu.

SAF i paliwo z powietrza to nie to samo

Skrót SAF oznacza zrównoważone paliwa lotnicze. To szersza grupa, która obejmuje m.in. odpowiednie biopaliwa, paliwa z węgla pochodzącego z recyklingu oraz paliwa syntetyczne. Nafta wyprodukowana z wodoru i CO₂ wychwyconego z atmosfery należy do tej ostatniej grupy, ale nie wyczerpuje jej ani tym bardziej całej kategorii SAF.

Rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Gdy linia lotnicza informuje o wykorzystaniu SAF, nie wynika z tego automatycznie, że użyła paliwa wytworzonego z powietrza. Trzeba sprawdzić, o jaki rodzaj paliwa chodzi i skąd pochodziły surowce.

Dlaczego mówi się o nim już teraz?

Paliwo syntetyczne przestało być wyłącznie pomysłem rozważanym w laboratoriach. Unijne przepisy ReFuelEU Aviation określają minimalny udział SAF w paliwie dostarczanym na lotniska UE: 2% od 2025 r., 6% od 2030 r. i 70% od 2050 r. W ramach tych celów wyznaczono osobny minimalny udział paliw syntetycznych: 1,2% od 2030 r., 5% od 2035 r. i 35% od 2050 r.

To właśnie uzasadnia stwierdzenie, że samoloty korzystające z paliw syntetycznych są bliżej, niż można sądzić. Regulacje tworzą dla nich miejsce w dostawach paliwa lotniczego. Jednocześnie liczby wyznaczają granicę oczekiwań: 1,2% to udział w całym paliwie objętym unijnym celem na 2030 r., a nie zapowiedź, że od tego roku każdy samolot będzie latał na nafcie z CO₂ wychwyconego z powietrza. Przepisy dotyczą paliw syntetycznych jako grupy, nie wyłącznie tych opartych na DAC.

Co utrudnia produkcję na dużą skalę?

Najpierw trzeba zdobyć odpowiednio dużo CO₂. Wychwytywanie go z powietrza jest trudniejsze niż pobieranie z bardziej skoncentrowanych źródeł, ponieważ w atmosferze jest on rozproszony. W raporcie Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) z 2022 r. skalę działających wówczas instalacji DAC oszacowano na około 0,01 mln ton CO₂ rocznie. Dla porównania, w przedstawionym tam scenariuszu osiągnięcia neutralności klimatycznej instalacje te wychwytywałyby ponad 85 mln ton w 2030 r. i około 980 mln ton w 2050 r. To wartości scenariuszowe, a nie prognoza gwarantowanego rozwoju.

Nie cały wychwycony CO₂ miałby trafić do lotnictwa. W tym samym scenariuszu IEA około 350 mln ton CO₂ pobranego z powietrza służyłoby w 2050 r. do produkcji różnych paliw syntetycznych, w tym lotniczych. Pokazuje to skalę infrastruktury potrzebnej do rozwoju tej technologii, ale nie mówi, ile paliwa dla samolotów powstanie faktycznie.

Drugą barierą jest energia. Potrzeba jej zarówno do wychwytu CO₂, jak i wytworzenia wodoru oraz przekształcenia surowców w paliwo. Produkcja nafty może więc rosnąć w sposób korzystny dla klimatu tylko wtedy, gdy będzie miała dostęp do odpowiednio dużych ilości energii niskoemisyjnej. Rozbudowa jednej części procesu bez pozostałych nie wystarczy.

Dochodzi koszt. IEA szacowała, że wychwycenie tony CO₂ w dużej instalacji budowanej przy ówczesnych warunkach mogłoby kosztować 125–335 dolarów. Spadek poniżej 100 dolarów za tonę uznała za możliwy przy sprzyjających warunkach i dalszym rozwoju technologii, nie za obecną regułę.

W innej analizie IEA oszacowała koszt produkcji syntetycznej nafty lotniczej w korzystnych warunkach na około 3500 dolarów za tonę. Przy założonych obniżkach kosztów urządzeń i energii wskazała możliwość spadku do około 2150 dolarów za tonę w 2030 r. Ważne zastrzeżenie: ta kalkulacja opierała się na dostępie do tańszego CO₂ pochodzenia biologicznego, a nie wyłącznie na wychwycie z powietrza. Nie należy więc przedstawiać jej jako ceny nafty produkowanej metodą DAC.

Co to oznacza dla pasażera?

W najbliższym czasie rozwój paliw syntetycznych będzie widoczny przede wszystkim w sposobie zaopatrywania lotnisk w paliwo, a nie jako łatwa do rozpoznania cecha konkretnego rejsu. Nawet jeśli przewoźnik korzysta z SAF, nie oznacza to, że całość paliwa zatankowanego do samolotu powstała z wychwyconego z powietrza CO₂.

Podobnie jest z dopłatą do SAF oferowaną przy zakupie biletu. Może wspierać wykorzystanie zrównoważonych paliw, ale jej warunki warto przeczytać: dopłata nie daje sama w sobie pewności, że paliwo trafi właśnie do samolotu, którym lecisz, ani że będzie to paliwo syntetyczne wytworzone metodą DAC. Przy obietnicach „lotu bezemisyjnego” warto sprawdzić, czy dotyczą emisji podczas lotu, czy bilansu w całym cyklu życia, oraz jakie paliwo i źródła energii uwzględniono.

Paliwo z powietrza jest zatem realną drogą rozwoju lotnictwa, ale jego znaczenie zależy od tego, czy uda się równolegle zwiększyć skalę wychwytu CO₂, produkcji niskoemisyjnego wodoru i dostaw energii. Do tego czasu, jeśli masz dogodne połączenie kolejowe, porównanie go z lotem pozostaje sposobem na ograniczenie zapotrzebowania na paliwo lotnicze bez czekania na upowszechnienie e-nafty.

Przeczytaj również: